ధన్యాష్టకం
ధన్యాష్టకం (Dhanyashtakam)
తజ్జ్ఞానం ప్రశమకరం యదింద్రియాణాం
తజ్జ్ఞేయం యదుపనిషత్సు నిశ్చితార్థమ్ ।
తే ధన్యా భువి పరమార్థనిశ్చితేహాః
శేషాస్తు భ్రమనిలయే పరిభ్రమంతః ॥ 1 ॥
ఆదౌ విజిత్య విషయాన్మదమోహరాగ-
ద్వేషాదిశత్రుగణమాహృతయోగరాజ్యాః ।
జ్ఞాత్వా మతం సమనుభూయపరాత్మవిద్యా-
కాంతాసుఖం వనగృహే విచరంతి ధన్యాః ॥ 2 ॥
త్యక్త్వా గృహే రతిమధోగతిహేతుభూతాం
ఆత్మేచ్ఛయోపనిషదర్థరసం పిబంతః ।
వీతస్పృహా విషయభోగపదే విరక్తా
ధన్యాశ్చరంతి విజనేషు విరక్తసంగాః ॥ 3 ॥
త్యక్త్వా మమాహమితి బంధకరే పదే ద్వే
మానావమానసదృశాః సమదర్శినశ్చ ।
కర్తారమన్యమవగమ్య తదర్పితాని
కుర్వంతి కర్మపరిపాకఫలాని ధన్యాః ॥ 4 ॥
త్యక్త్వీషణాత్రయమవేక్షితమోక్షమర్గా
భైక్షామృతేన పరికల్పితదేహయాత్రాః ।
జ్యోతిః పరాత్పరతరం పరమాత్మసంజ్ఞం
ధన్యా ద్విజారహసి హృద్యవలోకయంతి ॥ 5 ॥
నాసన్న సన్న సదసన్న మహసన్నచాణు
న స్త్రీ పుమాన్న చ నపుంసకమేకబీజమ్ ।
యైర్బ్రహ్మ తత్సమముపాసితమేకచిత్తైః
ధన్యా విరేజురిత్తరేభవపాశబద్ధాః ॥ 6 ॥
అజ్ఞానపంకపరిమగ్నమపేతసారం
దుఃఖాలయం మరణజన్మజరావసక్తమ్ ।
సంసారబంధనమనిత్యమవేక్ష్య ధన్యా
జ్ఞానాసినా తదవశీర్య వినిశ్చయంతి ॥ 7 ॥
శాంతైరనన్యమతిభిర్మధురస్వభావైః
ఏకత్వనిశ్చితమనోభిరపేతమోహైః ।
సాకం వనేషు విజితాత్మపదస్వరుపం
తద్వస్తు సమ్యగనిశం విమృశంతి ధన్యాః ॥ 8 ॥
అహిమివ జనయోగం సర్వదా వర్జయేద్యః
కుణపమివ సునారీం త్యక్తుకామో విరాగీ ।
విషమివ విషయాన్యో మన్యమానో దురంతాన్
జయతి పరమహంసో ముక్తిభావం సమేతి ॥ 9 ॥
సంపూర్ణం జగదేవ నందనవనం సర్వేఽపి కల్పద్రుమా
గాంగం వరి సమస్తవారినివహః పుణ్యాః సమస్తాః క్రియాః ।
వాచః ప్రాకృతసంస్కృతాః శ్రుతిశిరోవారాణసీ మేదినీ
సర్వావస్థితిరస్య వస్తువిషయా దృష్టే పరబ్రహ్మణి ॥ 10 ॥
॥ ఇతి శ్రీమద్ శంకరాచార్యవిరచితం ధన్యాష్టకం సమాప్తమ్ ॥
విశిష్టత మరియు తాత్పర్యం (Significance & Meaning)
జగద్గురు ఆది శంకరాచార్యుల వారు సంసారంలో కొట్టుమిట్టాడుతున్న సామాన్య జనాలకు ఆదర్శంగా, నిజమైన జ్ఞానం పొందిన వారి మహా లక్షణాలను వివరిస్తూ రచించిన స్తోత్రం ఇది. ఇంద్రియాలను జయించి, ఉపనిషత్తుల సారాన్ని గ్రహించి పరమాత్మను (పరబ్రహ్మమును) ఆశ్రయించిన వారే ఈ లోకంలో “ధన్యులు” అని దీని అర్థం (తే ధన్యా భువి).
మద, మత్సర, రాగ, ద్వేషాలను జయించినవారు, “నేను” మరియు “నాది” అనే అహంకారాన్ని వదిలేసినవారు, అవమానాల్నీ సన్మానాల్నీ ఒకేలా తీసుకునే సమదర్శులే నిజమైన ధన్యులని, వారు పరమానందాన్ని అనుభవిస్తూ విరక్తులుగా భూమిపై చరిస్తారని ఇది చెబుతుంది (మానావమానసదృశాః సమదర్శినశ్చ). ఇతరులంతా కేవలం సంసార బంధాల్లో (భ్రమ నిలయంలో) తిరుగుతున్నారని నిక్కచ్చిగా తేల్చి చెప్పారు శంకరులు. ప్రతి శ్లోకం ఆవృత్తిలో “తే ధన్యాః” (వారే ధన్యులు) అని వస్తుంటుంది.
