నటరాజ స్తోత్రం (పతంజలి కృతం)

శ్రీ నటరాజ స్తోత్రం (Nataraja Stotram)

(అథ చరణశృంగరహిత శ్రీ నటరాజ స్తోత్రం)

సదంచిత-ముదంచిత నికుంచిత పదం ఝలఝలం-చలిత మంజు కటకమ్ ।
పతంజలి దృగంజన-మనంజన-మచంచలపదం జనన భంజన కరమ్ ।
కదంబరుచిమంబరవసం పరమమంబుద కదంబ కవిడంబక గలం
చిదంబుధి మణిం బుధ హృదంబుజ రవిం పర చిదంబర నటం హృది భజ ॥ 1 ॥

హరం త్రిపుర భంజన-మనంతకృతకంకణ-మఖండదయ-మంతరహితం
విరించిసురసంహతిపురంధర విచింతితపదం తరుణచంద్రమకుటమ్ ।
పరం పద విఖండితయమం భసిత మండితతనుం మదనవంచన పరం
చిరంతనమముం ప్రణవసంచితనిధిం పర చిదంబర నటం హృది భజ ॥ 2 ॥

అవంతమఖిలం జగదభంగ గుణతుంగమమతం ధృతవిధుం సురసరిత్-
తరంగ నికురుంబ ధృతి లంపట జటం శమనదంభసుహరం భవహరమ్ ।
శివం దశదిగంతర విజృంభితకరం కరలసన్మృగశిశుం పశుపతిం
హరం శశిధనంజయపతంగనయనం పర చిదంబర నటం హృది భజ ॥ 3 ॥

అనంతనవరత్నవిలసత్కటకకింకిణిఝలం ఝలఝలం ఝలరవం
ముకుందవిధి హస్తగతమద్దల లయధ్వనిధిమిద్ధిమిత నర్తన పదమ్ ।
శకుంతరథ బర్హిరథ నందిముఖ భృంగిరిటిసంఘనికటం భయహరం
సనంద సనక ప్రముఖ వందిత పదం పర చిదంబర నటం హృది భజ ॥ 4 ॥

అనంతమహసం త్రిదశవంద్య చరణం ముని హృదంతర వసంతమమలం
కబంధ వియదింద్వవని గంధవహ వహ్నిమఖ బంధురవిమంజు వపుషమ్ ।
అనంతవిభవం త్రిజగదంతర మణిం త్రినయనం త్రిపుర ఖండన పరం
సనంద ముని వందిత పదం సకరుణం పర చిదంబర నటం హృది భజ ॥ 5 ॥

అచింత్యమలివృంద రుచి బంధురగలం కురిత కుంద నికురుంబ ధవలం
ముకుంద సుర వృంద బల హంతృ కృత వందన లసంతమహికుండల ధరమ్ ।
అకంపమనుకంపిత రతిం సుజన మంగలనిధిం గజహరం పశుపతిం
ధనంజయ నుతం ప్రణత రంజనపరం పర చిదంబర నటం హృది భజ ॥ 6 ॥

పరం సురవరం పురహరం పశుపతిం జనిత దంతిముఖ షణ్ముఖమముం
మృడం కనక పింగల జటం సనక పంకజ రవిం సుమనసం హిమరుచిమ్ ।
అసంఘమనసం జలధి జన్మగరలం కవలయంత మతులం గుణనిధిం
సనంద వరదం శమితమిందు వదనం పర చిదంబర నటం హృది భజ ॥ 7 ॥

అజం క్షితిరథం భుజగపుంగవగుణం కనక శృంగి ధనుషం కరలసత్
కురంగ పృథు టంక పరశుం రుచిర కుంకుమ రుచిం డమరుకం చ దధతమ్ ।
ముకుంద విశిఖం నమదవంధ్య ఫలదం నిగమ వృంద తురగం నిరుపమం
స చండికమముం ఝటితి సంహృతపురం పర చిదంబర నటం హృది భజ ॥ 8 ॥

అనంగపరిపంథినమజం క్షితి ధురంధరమలం కరుణయంతమఖిలం
జ్వలంతమనలం దధతమంతకరిపుం సతతమింద్ర సురవందితపదమ్ ।
ఉదంచదరవిందకుల బంధుశత బింబరుచి సంహతి సుగంధి వపుషం
పతంజలి నుతం ప్రణవ పంజర శుకం పర చిదంబర నటం హృది భజ ॥ 9 ॥

ఫలశృతి

ఇతి స్తవమముం భుజగపుంగవ కృతం ప్రతిదినం పఠతి యః కృతముఖః
సదః ప్రభుపద ద్వితయదర్శనపదం సులలితం చరణ శృంగ రహితమ్ ।
సరః ప్రభవ సంభవ హరిత్పతి హరిప్రముఖ దివ్యనుత శంకరపదం
స గచ్ఛతి పరం న తు జనుర్జలనిధిం పరమదుఃఖజనకం దురితదమ్ ॥ 10 ॥

ఇతి శ్రీ పతంజలిముని ప్రణీతం చరణశృంగరహిత నటరాజ స్తోత్రం సంపూర్ణమ్ ॥

విశిష్టత మరియు తాత్పర్యం (Significance & Meaning)

సంస్కృత భాషలో, సాహిత్యంలో ఒక అద్భుతమైన ప్రయోగం ఈ “నటరాజ స్తోత్రం”. వ్యాకరణ కర్త, ఆదిశేషుని అవతారమైన పతంజలి మహర్షి, తాను ఒక పామును కాబట్టి కాళ్ళు (చరణాలు), కొమ్ములు (శృంగాలు) లేవని భావించి… అక్షరాలకు సైతం చరణాలు (క్రింద ఇచ్చే ఒత్తులు, దీర్ఘాలు) లేకుండా “చరణ-శృంగ-రహిత” ఛందస్సులో అత్యంత తీయని లయ (రాగం) లో దీని రచించారు.

చిదంబర క్షేత్రంలో పరమశివుడు చేసిన ఆనంద తాండవం, ఆ అడుగుల సవ్వడి ఇందులోని అక్షరాలలో వినిపిస్తుంది. “ఝలం ఝలఝలం చలిత మంజు కటకమ్.. ధిమిద్ధిమిత నర్తన పదం” అంటూ నృత్య శబ్దాలను అక్షీకరించి చదవడం సామాన్యులకు సైతం పరవశాన్ని కలిగిస్తుంది. “సదంచిత-ముదంచిత..” అంటే నిరంతరం నా హృదయంలో, చిదంబర సభలో ఆనందంతో చిందులు వేస్తూ కాపాడుతున్న ఓ నటరాజా, బ్రహ్మ, ఇంద్ర, విష్ణువులు ముదిత మద్దెల వాయిస్తుండగా తాండవం చేస్తున్న నిన్ను ధ్యానిస్తున్నాను. పతంజలిచే (సర్ప రాజం) వ్రాయబడిన ఈ అపురూప స్తోత్రాన్ని చదివిన వారికి సకల కష్టాలు దహించుకుపోయి శివ సాయుజ్యం లభిస్తుంది అని ఇందులో వర్ణించబడింది.