భజ గోవిందం (Bhaja Govindam)
భజ గోవిందం విశిష్టత (Significance)
“భజ గోవిందం” అనేది జగద్గురువు శ్రీమద్ ఆద్య శంకరాచార్యులు మనకు ఉపదేశించిన మహా మంత్రం. కాశీ గంగాతీరంలో ఓ వృద్ధ పండితుడు వ్యాకరణ నియమాలను వల్లె వేసుకుంటూ ఉండగా చూసి కరుణించిన శంకరులు, ప్రాపంచిక విషయాలను వదిలిపెట్టి గోవిందుడి (భగవంతుడి) పాదాలను పట్టుకోమని సెలవిచ్చారు. ఈ స్తోత్రం మానవ జన్మలోని అశాశ్వతాన్ని, భగవన్నామ స్మరణ యొక్క గొప్పతనాన్ని ఎంతో తేలికైన పదాలతో వివరిస్తుంది.
పల్లవి (Chorus)
భజ గోవిందం భజ గోవిందం
గోవిందం భజ మూఢమతే!
సంప్రాప్తే సన్నిహితే కాలే
న హి న హి రక్షతి డుకృఙ్కరణే..
ప్రతి పదార్థం (Meaning)
భజ గోవిందం: గోవిందుడిని భజించు, మూఢమతే: మోహంలో ఉన్న ఓ అజ్ఞాని! (మూఢుడా), సంప్రాప్తే సన్నిహితే కాలే: కడతేరు కాలం (మరణ సమయం) సమీపించినప్పుడు, న హి న హి రక్షతి: నిన్ను ఏమాత్రం రక్షించవు, డుకృఙ్కరణే: ఈ వ్యాకరణ సూత్రాలు మరియు పాండిత్యాలు.
తాత్పర్యం (Full Meaning)
ఓ మూఢుడా, అజ్ఞాని! ప్రాపంచిక మోహాలను వదిలి గోవిందుని భజించు. వితండ వాదాలు, వ్యాకరణ పండితుల సూత్రాలు నీ మరణ సమయం ఆసన్నమైనప్పుడు నిన్ను ఏమాత్రం కాపాడలేవు. కేవలం ఆ గోవిందుని నామ స్మరణే నిన్ను రక్షిస్తుంది.
శ్లోకం 1
మూఢ జహీహి ధనాగమ తృష్ణాం
కురు సద్బుద్ధిం మనసి వితృష్ణామ్ |
యల్లభసే నిజ కర్మోపాత్తం
విత్తం తేన వినోదయ చిత్తమ్ || 1 ||
ప్రతి పదార్థం (Meaning)
ధనాగమ తృష్ణాం: ధనం సంపాదించాలనే తీవ్రమైన కోరికను, దాహాన్ని, జహీహి: వదిలిపెట్టుము, సద్బుద్ధిం: ఆత్మవిచారాన్నిచ్చే మంచి బుద్ధిని, పెంపొందించుకో, నిజ కర్మోపాత్తం: నీ నిజమైన కర్మాచరణ వల్ల (శ్రమ వల్ల) లభించే, విత్తం తేన: డబ్బుతోనే, వినోదయ చిత్తమ్: నీ మనస్సుకు తృప్తిని, ఆనందాన్ని ఇవ్వు.
తాత్పర్యం (Full Meaning)
ఓ మూఢుడా! అనకవసరమైన ధన సంపాదనపై ఉన్న వ్యామోహాన్ని, దురాశను వెంటనే వదులుకో. నీ మనసులో భగవంతునిపై భక్తిని నింపుకుని విరక్తిని పెంచుకో. నీ స్వార్జిత కర్మల వల్ల, నీ శ్రమ వల్ల న్యాయంగా ఎంత ధనమైతే లభిస్తుందో, దాంతోనే సరిపెట్టుకుని ఎల్లప్పుడూ సంతోషంగా ఉండు.
శ్లోకం 2
నారీ స్తనభర నాభీ దేశం
దృష్ట్వా మా గా మోహావేశమ్ |
ఏతన్మాంస వసాది వికారమ్
మనసి విచింతయ వారం వారమ్ || 2 ||
ప్రతి పదార్థం (Meaning)
నారీ: స్త్రీల యొక్క, దృష్ట్వా: చూసి, మోహావేశమ్: మోహంతో కూడిన ఆవేశానికి (కామానికి), లోనుకావద్దు, ఏతత్: ఇవన్నీ, మాంస వసాది వికారం: కేవలం మాంసము, రక్తము మరియు కొవ్వు మాత్రమే అని, వారం వారమ్: పదే పదే మనసులో ఉంచుకో.
తాత్పర్యం (Full Meaning)
స్త్రీల శారీరక సౌందర్యాన్ని, దేహాన్ని చూసి కామంతో మోహానికి గురికావద్దు. ఎంత అందమైన శరీరమైనా, అది కేవలం రక్త, మాంసాలు మరియు కొవ్వుల సముదాయం మాత్రమే అనే కఠిన నిజాన్ని మనసులో పదే పదే విచారణ చేసుకో. (ఇది శారీరక వ్యామోహం అనర్థదాయకం అని హెచ్చరించే వైరాగ్య శ్లోకం).
శ్లోకం 3
నలినీ దళగత జలమతి తరలం
తద్వజ్జీవిత మతిశయ చపలమ్ |
విద్ధి వ్యాధ్యభిమాన గ్రస్తం
లోకం శోకహతం చ సమస్తమ్ || 3 ||
ప్రతి పదార్థం (Meaning)
నలినీ దళగత: తామర ఆకుపైన ఉన్న, జలమ్: నీటి చుక్క, అతి తరలం: ఎంత చంచలమైనదో (క్షణంలో జారిపడుతుందో), తద్వత్ జీవితం: మన జీవితం కూడా అలాగే, చపలమ్: ఎప్పుడైనా జారిపోయేదే (నశించేదే), వ్యాధ్యభిమాన గ్రస్తం: రోగాలతో, దురభిమానాలతో నిండిన ఈ లోకాన్ని, తెలుసుకో.
తాత్పర్యం (Full Meaning)
తామర ఆకు మీద నిలిచిన నీటిబొట్టు గాలి వీస్తే ఎంత సులభంగా జారి కింద పడుతుందో కదా! ఈ మానవ జీవితం కూడా అంతే అశాశ్వతం, చంచలం. మనిషి ప్రాణం ఏ క్షణాన పోతుందో ఎవరికీ తెలియదు. ఈ లోకం మొత్తం అనేక రోగాలతో, గర్వంతో, అహంకారంతో, మరియు దుఃఖంతో నిండిపోయిందని తెలుసుకో.
శ్లోకం 4
యావద్విత్తోపార్జన సక్తః
తావన్నిజ పరివారో రక్తః |
పశ్చాజ్జీవతి జర్జర దేహే
వార్తాం కోऽపి న పృచ్ఛతి గేహే || 4 ||
ప్రతి పదార్థం (Meaning)
యావత్: ఎంతకాలం ఐతే కుదిరినంత మనిషి, విత్తోపార్జన సక్తః: సంపాదనే ధ్యేయంగా ఉంటాడో, తావత్: అంతదాకా మాత్రమే, నిజ పరివారో రక్తః: అతని కుటుంబం (పరివారం) అతనిపై ప్రేమను (అనురాగాన్ని) కనబరుస్తారు, జర్జర దేహే: వృద్ధాప్యం వచ్చి శరీరం ముసలిదైపోయిన తర్వాత, కోऽపి న పృచ్ఛతి: ఇంట్లో ఎవరూ కనీసం పలుకరించరు.
తాత్పర్యం (Full Meaning)
మనిషి చేతిలో డబ్బు ఉన్నంత కాలం మరియు కష్టపడి సంపాదిస్తున్నంత కాలం మాత్రమే బంధువులు, కుటుంబ సభ్యులు అతన్ని ప్రేమిస్తారు, గౌరవిస్తారు. అదే మనిషికి వృద్ధాప్యం వచ్చి శరీరం నిస్సత్తువగా మారిపోయిన తర్వాత, సొంత ఇంట్లోనే అతన్ని కనీసం ఎవరూ పలకరించరు కూడా. భగవంతుని ప్రేమ మాత్రమే శాశ్వతమని తెలుసుకో.
(పైన ఉన్న పల్లవి ‘భజ గోవిందం భజ గోవిందం…’ అంటూ ప్రతి పద్యం తర్వాత ధ్యానిస్తూ గోవిందుని ఆరాధించాలి).
ముగింపు వివరణ: శ్రీ శంకరాచార్యులు వారు ఈ స్తోత్రం ద్వారా మానవునిలోని అజ్ఞాన అంధకారాన్ని తొలగించి, ఆధ్యాత్మిక పయనానికి సరైన మార్గాన్ని చూపించారు. అశాశ్వతమైన సిరిసంపదలపై, శారీరక సౌందర్యంపై మోదాన్ని వదిలేసి, శాశ్వతమైన గోవిందుని నామాన్ని ఎల్లప్పుడూ ధ్యానించడమే మోక్ష సాధనకు ఏకైక మార్గమని ఈ ద్వాదశ మంజరి (12 ప్రధాన శ్లోకాలు) మనకు ఎలుగెత్తి చాటుతుంది.
